درمان استرس در کودکان

سترس در کودکان مانند یک نیرو محرکه است که کودک را به یادگیری و تمرین مطالب درسی و یا نوجوان را به مطالعه برای امتحان سوق می‌دهد. اما تأثیر استرس مزمن و بلندمدت در زندگی کودک متفاوت است چراکه این نوع استرس در ایجاد انواع اختلالات ذهنی و بیماری‌های جسمی نقش دارد. استرس طولانی‌مدت در بالا رفتن فشار خون، تضعیف سیستم ایمنی، ابتلا به چاقی و بیماری‌های قلبی تأثیرگذار است. استرس مزمن از عوامل مؤثر در بروز مشکلات روانی نظیر اضطراب و افسردگی است که این روزها متأسفانه شیوع بالایی دارند.

با استناد به مطالعه تحقیقاتی سال ۲۰۱۸ و علاوه بر این بر پایه نتایج حاصل از پژوهش‌های انجمن سلامت روان ایالات‌متحده، میزان افسردگی و اضطراب در کودکان و نوجوانان ۶ تا ۱۷ سال از ۵٫۴ درصد در سال ۲۰۰۳ به ۸٫۴ درصد در سال ۲۰۱۲ بیشتر شدن یافته است. استرس کودکان همواره شبیه به استرس بزرگ‌سالان نیست اما می‌توان مثل بزرگ‌سالان با روش‌های سالم استرس را مدیریت نمود. والدین و فرزندان با کمک یکدیگر قادرند نشانه‌های استرس را شناسایی کرده و برای مدیریت و کنترل آن دست‌به‌کار شوند.

برای فرزندان تنش‌های خانگی یکی از دلایل اصلی استرس است. اختلافات والدین و طلاق از دلایل مهم بروز استرس در کودکان است. زندگی کردن با نامادری و ناپدری و یا نقل مکان کردن و مهاجرت استرس‌هایی هستند که منشأ آن‌ها خانواده است. یکی دیگر از منابع استرس کودکان، مدرسه است. مسائلی همچون مشکل در دوست‌یابی، مواجهه با همکلاسیان قلدر و یا مشکلات درسی و ناسازگاری با معلم از مشکلات رایج کودکان در مدرسه محسوب می‌شوند.

هرچه کودکان بزرگ‌تر می‌شوند منابع استرس آن‌ها نیز بیشتر می‌شود. در نوجوانان استرس‌های بیرون از خانه نقش پررنگ‌تری نسبت به استرس‌های خانگی دارد. مدرسه مثل دوران کودکی همچنان یکی از مهم‌ترین مسائل استرس‌زا برای نوجوانان است. مطالعات انجمن روانشناسی آمریکا بیانگر این است که استرس در میان نوجوانان بسیار شایع است و نظرسنجی‌های انجام‌شده بیانگر است که ۸۳ درصد نوجوانان مدرسه را کانون اصلی استرس خود می‌دانند.

اما منبع استرس تنها به مدرسه محدود نمی‌شود بلکه تحقیقات در سنین ۱۵ تا ۲۱ سال (نسل Z- اولین نسلی از نوجوانی که با اینترنت و فناوری دیجیتال رشد کرده‌اند) حاکی از آن است که مسائل اجتماعی مانند خشونت در جامعه، میزان بالای خودکشی و آزارهای جنسی نیز از منابع مهم استرس هستند.

این علائم به طرق مختلفی ظاهر می‌شوند که مهم‌ترین آن‌ها به شکل زیر است:

مواجهه با استرس و شرایط استرس‌زا یک واقعیت زندگی برای کودکان و بزرگ‌سالان است. نکات زیر در کنترل استرس بسیار مفید هستند:

خواب برای تتازهقوای ذهنی و جسمی ضروری است. پزشکان برای کودکان ۶ تا ۱۲ سال، ۹ تا ۱۲ ساعت خواب شبانه و برای نوجوانان ۸ تا ۱۰ ساعت خواب توصیه می‌کنند. قبل از خواب لازم است که استفاده از تلویزیون و موبایل محدود شود.

فعالیت بدنی از راهکارهای مفید در نزول استرس برای تمامی گروه‌های سنی است. متخصصان حوزه سلامت حداقل ۶۰ دقیقه فعالیت بدنی روزانه را برای کودکان و نوجوانان ۶ تا ۱۷ سال ضروری می‌دانند.

به گفته وب‌سایت mayoclinic، ورزش علاوه بر سلامت فیزیکی بدن و ایجاد احساس خوب در شما به افت استرس نیز کمک می‌کند. ورزش، هورمون اندورفین را در بدن ترشح می‌کند که باعث ایجاد حس خوب در بدن می‌شود. در ادامه ورزش اثرات منفی استرس را کم می‌کند.

ورزش خلق‌وخو را بهبود می‌بخشد و به بیشتر شدن اعتماد به نفس کمک می‌کند. از سوی دیگر شما می‌توانید به کمک ورزش برنامه خواب خود را تنظیم کنید.

صحبت کردن درباره موقعیت‌های آزاردهنده در حضور فرد معتمد، به کودکان و نوجوانان در افت استرس و پیدا کردن راه‌حل کمک می‌کند.

کودکان و نوجوانان نیز همانند بزرگ‌سالان به وقت آزاد برای انجام امور دلخواه خود مثل بازی کردن، نقاشی کشیدن و یا سایر کارهای مورد علاقه نیاز دارند.

سپری کردن ساعاتی از هفته در دل طبیعت یکی از راه‌های مؤثر برای کم شدن استرس و ارتقای سلامت جسمانی و روانی است. محققان در پژوهش‌های خود به این مسئله دست‌یافته‌اند افرادی که در محیط‌های طبیعی‌تر زندگی می‌کنند کمتر دچار استرس، اضطراب و افسردگی هستند.

تحقیقات علمی بیانگر این است که نوشتن احساسات در کم شدن استرس و سلامت روانی مفید است. نوشتن در مورد احساسات مثبت، جنبه‌های خوشایند زندگی، نعمت‌ها و شکرگزاری در کم شدن علائم اضطراب مؤثر است.

در یک مطالعه دانشگاهی در مدت ۵ هفته و در گروه سنی ۱۳ تا ۱۸ سال مشخص می‌کند نوجوانانی که تمرین‌های آرام‌سازی ذهن و مراقبه را آموخته‌اند تشویش ذهنی کمتری نسبت به سایر همسالان خود دارند.

والدین با ایجاد عادت‌های سالم و سبک زندگی درست برای خود و علاوه بر این کمک به فرزندان برای یافتن راه‌حل مناسب، مهم‌ترین نقش را در کم شدن استرس کودکان و نوجوانان ایفا می‌کنند. بعضی از راه‌هایی که والدین می‌توانند به فرزندان خود کمک کنند عبارت است از:

با مشاوره روانشناسی و صحبت با فرزندان در مورد افکار و احساسات استرس‌زا، می‌توان به روش درست برای افت استرس دست یافت.

تلاش والدین به‌منظور یافتن راهکاری برای مشکل فرزند خود طبیعی است اما اگر والدین در کوچک‌ترین مسائل نیز ورود کرده و اجازه مشارکت به فرزندان خود ندهند فرصت یادگیری مهارت‌های مدیریت استرس را از آنان سلب می‌کنند. در مسائل جزئی اجازه دهید که کودک یا نوجوان خود مسائل را برطرف کند. این کار در بیشتر شدن اعتمادبه‌نفس و مدیریت بهتر استرس مؤثر است.

این روزها نوجوانان ساعاتی از وقت خود را در فضای مجازی سپری می‌کنند و در این فضا با چالش‌های مختلف مانند محتوای سؤال‌برانگیز، قلدری مجازی و مقایسه زندگی خود با دیگران در شبکه‌های اجتماعی مواجه می‌شوند. والدین می‌توانند با بیشتر شدن سواد رسانه‌ای فرزندان خود و وضع کردن قوانین و مقررات در استفاده از موبایل، به سلامت روانی آنان کمک کنند.

افکار و صحبت‌های منفی نظیر “در ریاضی بسیار ضعیف هستم” و یا “از موی سرم متنفرم” بر اعتمادبه‌نفس کودکان و نوجوانان تأثیر مخرب دارد. با شنیدن این جملات از کودکان بهتر است با آن‌ها صحبت کرده و بخواهید که در مورد حرف خود بیشتر فکر کنند و یا زمانی را به خاطر آورند که با تلاش خود به موفقیت رسیده‌اند. تمرین دیدگاه مثبت در کودکان سبب صعود تاب‌آوری آن‌ها در برابر استرس می‌شود.

هرگاه فرزندتان ناراحت یا مضطرب به نظر می‌رسد علت را جویا شوید و به او بگویید که احساساتش را درک می‌کنید.

به کودکان خود آموزش دهید که خطاها و اشتباهات بخشی از مسیر یادگیری هستند. با این کار بکوشید حس سرزنش و احساس گناه را از او دور کنید.

به حرف‌هایش گوش دهید و اگر صلاح می‌بینید اجازه دهید خود نقش مؤثری در حل مشکل ایفا کند و هرگاه نیاز به کمک داشت در دسترس باشید و از او حمایت کنید.

آغوش گرم و محبت خود را از کودک دریغ نکنید.

بدون سختگیری زیاد، انتظارات خود را بیان کنید و به کودک بیاموزید که همکاری و مشارکت مهم‌تر از رقابت است.

در مواردی که از دست کودک عصبانی هستید به شیوه درست خشم خود را بروز دهید. ابتدا آرامش خود را حفظ کنید و سپس به یک شیوه مناسب احساسات خود را به او منتقل نمایید.

کودکان و نوجوانان نیاز دارند که در مورد برآیند کارهای خود بیشتر بدانند. برای مثال اگر کودک به‌درستی وظایف خود را انجام دهد پاداش در انتظارش خواهد بود و اگر اسباب‌بازی دوست خود را بشکند باید به فکر راهی برای تعمیر و یا جایگزین کردن آن باشد.

به کودکان آموزش دهید که چه چیزی واقعی و چه چیزی تصور و خیال است. برای مثال اگر در کاری شکست‌خورده به او بگویید که شکست خوردن برای همه طبیعی است و با تلاش می‌توان به موفقیت رسید.

هر کودکی ممکن است با اتفاقات سخت و دردناکی مواجه شود که تحمل آن فراتر از توانش باشد. کودکانی به اختلالات PTSD مبتلا هستند مدت‌ها پس از حادثه همچنان با تداعی آن، علائم استرس و اضطراب در وجودشان شعله‌ور می‌شود. درمان PTSD به کودکان و نوجوانان کمک می‌کند تا شتابان‌تر مراحل بهبودی را طی کنند. گاهی در کنار جلسات مشاوره، تجویز دارو نیز راهگشا است. اتفاقات زیر از دلایل عمده بروز PTSD است:

اغلب اوقات PTSD خودبه‌خود برطرف نمی‌شود اما انجام اقدامات درمانی و کمک‌های مؤثر روند را تغییر می‌دهد. متخصصین حوزه بهداشت روان مثل روانشناسان و روان‌پزشکان از تجربه و دانش کافی برای کار با بیماران PTSD برخوردارند. درمان PTSD به‌صورت ترکیبی از روش‌های روانشناسی و تجویز دارو به‌منظور افت اضطراب، مشکلات خلق‌وخو و اختلالات خواب است. روش درمانی PTSD در کودکان به روش TF-CBT معروف است.

این روش شامل فعالیت‌های گفتاری و یادگیری بوده که توسط روانشناس هدایت می‌شود. برای کودکان کم سن و سال‌تر، تروما درمانی شامل صحبت کردن، بازی، نقاشی و فعالیت‌های داستانی است. در طول درمان همواره یکی از والدین و یا سرپرست کودک حضور دارد. حضور و حمایت والدین تأثیر مهمی در احساس امنیت و مؤثر بودن روند درمان دارد. برای نوجوانان درمان PTSD به شیوه زیر است:

خیر! بسیاری از کودکان و نوجوانانی که حادثه سخت یا تروما را تجربه می‌کنند به PTSD مبتلا نمی‌شوند. در بیشتر موارد پس از سپری شدن چند روز و یا چند هفته از تروما، کودک با شرایط به‌روز سازگار می‌شود. اختلال PTSD زمانی بروز می‌کند که شدت حادثه بر مکانیسم سازگاری کودک غلبه کند. این کودکان نیاز به حمایت بیشتری برای عبور از این شرایط دشوار دارند.